Rời căn cứ địa Cao Bằng trong những ngày tháng 5 lịch sử năm 1945, đoàn công tác của Bác Hồ vượt qua núi rừng hiểm trở, băng qua những dãy núi trùng điệp để tiến dần về phía Tân Trào (Tuyên Quang). Sau chặng đường qua Ba Bể, đoàn bắt đầu tiến vào địa phận Bằng Phúc (nay là xã Đồng Phúc), rồi đến Phương Viên (nay thuộc xã Chợ Đồn), mở ra hành trình đặc biệt trên vùng đất Chợ Đồn giàu truyền thống cách mạng.

         Trong điều kiện hành quân tuyệt đối bí mật, đoàn được tổ chức thành nhiều tốp nhỏ, di chuyển cách quãng, giữ nghiêm kỷ luật và sử dụng ám hiệu để liên lạc. Những bước chân lặng lẽ giữa núi rừng không chỉ thể hiện sự cẩn trọng mà còn cho thấy quyết tâm cao độ trước thời khắc lịch sử của dân tộc.

         Sau khi vượt đèo Kéo Khém, đoàn dừng chân tại thôn Bản Cài, xã Phương Viên (nay là xã Chợ Đồn), nghỉ tại nhà ông Hoàng Văn Cao. Đây là điểm dừng chân đầu tiên của Bác trên đất Chợ Đồn.

         Dự kiến tiếp tục hành trình về Châu lỵ Chợ Đồn để gặp gỡ đại biểu các xã, nắm tình hình và chỉ đạo phong trào cách mạng, song tình huống bất ngờ đã xảy ra khi đoàn vừa đến khu vực Pác Cài, cách trung tâm Chợ Đồn không xa. Tiếng súng bất ngờ vang lên giữa núi rừng báo hiệu sự xuất hiện của địch. Trước diễn biến phức tạp, Bác đã kịp thời chỉ đạo chuyển hướng, đưa đoàn rời khỏi khu vực nguy hiểm theo phương án dự phòng, bảo đảm an toàn tuyệt đối.

Di tích lịch sử cấp tỉnh Nền nhà ông Lăng Văn Quân ( Ảnh Nông Đạt).

         Men theo các lối mòn xuyên rừng, đoàn được cơ sở cách mạng dẫn đường qua Bản Pịt, vào Khuổi Luông, vượt đèo Khuổi Khuy để đến bản Tổng Lường, xã Bằng Viễn ( nay là xã Chợ Đồn). Tại đây, đoàn dừng chân tại nhà ông Lăng Văn Quân. Trong sự đùm bọc, che chở của nhân dân địa phương, đoàn có điều kiện nghỉ ngơi, củng cố lực lượng và triển khai những nhiệm vụ quan trọng.

         Rời Bằng Viễn, đoàn tiếp tục hành trình qua Kéo Cảng để đến Bản Duồng. Tại nhà ông Hoàng Văn Quý, các tốp trong đoàn lần lượt hội tụ theo ám hiệu. Trong không khí đón tiếp chân tình của nhân dân, Bác đã nhẹ nhàng nhắc nhở không nên mổ lợn, gà tốn kém để tiếp đoàn, bởi “cách mạng còn đến đây nhiều”, cần phải biết tiết kiệm sức dân.

Di tích lịch sử cấp tỉnh Nền nhà ông Hoàng Văn Quý ( Ảnh Nông Đạt).

         Đêm xuống, đoàn tiếp tục rời Bản Duồng, men theo những con đường mòn qua Nà Khắt để đến Tùm Tó, xã Bằng Lãng (nay là xã Chợ Đồn). Tại đây, đoàn nghỉ lại trong ngôi nhà sàn của ông Triệu Văn Cam. Không gian núi rừng tĩnh lặng, ánh lửa bập bùng đã trở thành nơi Bác vừa nghỉ ngơi, vừa nắm bắt tình hình và căn dặn cán bộ, nhân dân về nhiệm vụ cách mạng.

         Sáng sớm ngày 17/5/1945, từ Tùm Tó, Bác cùng đoàn tiếp tục hành trình, rời địa phận Chợ Đồn, qua trạm gác cuối bản để đến Nà Pay, xã Nghĩa Tá, tiếp tục tiến về Tân Trào theo kế hoạch. Hình ảnh Người trong bộ trang phục giản dị, lặng lẽ băng qua núi rừng đã trở thành ký ức không thể phai mờ trong lòng nhân dân địa phương.

Di tích lịch sử cấp tỉnh Nền Tủm Tó ( Ảnh Thu Thúy).

         Ngày nay, các di tích lịch sử cấp tỉnh như Bản Cài, nền nhà ông Lăng Văn Quân, nhà ông Hoàng Văn Quý, Tùm Tó… đã trở thành những “địa chỉ đỏ” có ý nghĩa đặc biệt trong công tác giáo dục truyền thống yêu nước và lý tưởng cách mạng cho các thế hệ. Đây không chỉ là niềm tự hào của nhân dân Chợ Đồn mà còn là những chứng tích lịch sử sinh động, góp phần bồi đắp tinh thần yêu nước, củng cố niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng và con đường cách mạng mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã lựa chọn.

         Phát huy truyền thống cách mạng vẻ vang, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân các dân tộc xã Chợ Đồn hôm nay tiếp tục đoàn kết, nỗ lực vượt qua khó khăn, đẩy mạnh phát triển kinh tế – xã hội, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa, xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh, xứng đáng với vùng đất giàu truyền thống cách mạng, nơi từng in dấu chân Bác Hồ kính yêu.

Tác giả: Nông Đuổng
(Nguồn tư liệu: Hồ sơ di tích lịch sử cấp tỉnh tại Chợ Đồn)